ΖΟΜΠΙ

22 Ιολ.

ΖΟΜΠΙ: ΕΚΔΙΚΗΣΗ

Ή ΕΞΑΓΝΙΣΜΟΣ

Στην κινηματογραφική μυθολογία έχουν τη θέση τους και τα ζόμπι. Η καταγωγή τους είναι από τη λογοτεχνία όπου έχουν δύο διαμετρικά αντίθετες μορφές: είναι εκδικητικά και ειρηνικά όντα. Μήπως όμως αυτές οι δύο αντιθετικές όψεις μας δίνουν μια ολοκληρωμένη εικόνα μιας δύναμης που μπορεί να φέρνει το κακό αλλά και το καλό, ανάλογα με τις περιστάσεις; Θα δούμε ότι κάτι τέτοιο δεν είναι απίθανο.

zombi foto1

Ένας άνθρωπος πεθαίνει. Σε όλες τις περιπτώσεις που θα εξετάσουμε είτε έχει κάνει μια ύβρη, εδώ αυτή νοείται με την έννοια της υπεροψίας έναντι μια ανώτερης πνευματικής οντότητας θεϊκής ή μη, είτε μια βέβηλη πράξη, παραβιάζοντας ένα ιερό κανόνα, σύμφωνα με μια σύμβαση, όπως είτε έχει οριστεί είτε θα προσδιοριστεί στην εξέλιξη της αφήγησης. Είναι φανερό ότι η ψυχή του νεκρού πάσχει και θα πρέπει να υποστεί μια σειρά από δοκιμασίες μέχρι να εξαγιαστεί για να αναπαυθεί ειρηνικά στον Κάτω Κόσμο. Αυτός ο άνθρωπος πριν να πεθάνει έπραξε κάτι για το οποίο θα τιμωρηθεί, αυτή η δύναμη που τον τιμωρεί είναι μια χθόνια δύναμη που είναι επιφορτισμένη για να φέρει την κατάσταση των πραγμάτων σε μια ισορροπία, εκτός και αν έχουν ωριμάσει οι συνθήκες για μια επαναστατική ανατροπή των καταστάσεων στην κοινωνία. Με άλλα λόγια αυτές οι μυθολογικές αφηγήσεις προσπαθούν να είναι ένα απλουστευμένο παράδειγμα της κοινωνικής διάταξης, έτσι όπως παρουσιάζεται στον αφηγητή που θέλει να μας διδάξει για τα δεινά που προβλέπει για το μέλλον.

Το πώς και το γιατί αυτός ο άνθρωπος θα τιμωρηθεί είναι κάτι που το βρίσκουμε στις αρχέγονες μυθολογίες και πιο πολύ εκεί που έχουμε να κάνουμε με τη θεογονία. Μια συγκριτική μελέτη των αρχέγονων θεογονιών θα μας έδινε πολύτιμα στοιχεία που θα μας οδηγούσαν και στις μυθολογίες των μονοθεϊστικών θρησκειών, ειδικά της χριστιανικής και της ιουδαϊκής. Μια αποκωδικοποίηση αυτών των μυθολογικών πληροφοριών θα βρούμε στην «Ποιητική», του Αριστοτέλη1.

Θα αναφέρουμε ένα παράδειγμα: Οι Προιτίδες, κόρες του βασιλιά της Τίρυνθας, Προίτου, και της Σθενέβοιας, η Λυσίππη, η Ιφινόη και η Ιφιάνασσα, έλεγαν ότι όταν μεγάλωσαν τις έπιασε μια μανία. Δύο εκδοχές έχουμε γιατί ήρθε σε αυτές η μανία: η πρώτη είναι ότι δεν καταδέχονταν τις τελετές του θεού Διόνυσου, η δεύτερη είναι ότι κορόιδεψαν το ξόανο της θεάς Ήρας. Το αποτέλεσμα αυτής της μανίας ήταν να περιπλανιούνται στην περιοχή του Άργους και να φτάνουν στην Αρκαδία, με ανάρμοστη και αδιάντροπη συμπεριφορά. Ο πατέρας τους επικαλέστηκε το μάντη Μέλαμπο, ο οποίος όταν δέχτηκε να τις θεραπεύσει, τις κυνήγησε στα βουνά, με βοηθούς τα πιο δυνατά παλικάρια, με πολεμικές κραυγές και με ειδικό ενθουσιαστικό (ένθεο) χορό, για να τις οδηγήσει στη Συκυώνα. Η μεγαλύτερη, η Ιφινόη, έχασε τη ζωή της. Οι άλλες δύο, αφού τους έγιναν καθαρμοί, ήρθαν πάλι στα λογικά τους. Εδώ λοιπόν έχουμε τα κορίτσια που προσπαθούν να ξεφύγουν από την τάξη, έτσι όπως την επιβάλλει η κοινωνία, στην προσπάθειά τους να επιστρέψουν σε ένα είδος μητριαρχικής κοινωνίας, δοκιμάζουν όμως τη δύναμη των αντρών, υποτάσσονται έτσι ώστε να διατηρηθούν οι δομές της πατριαρχικής κοινωνίας, έτσι όπως υπήρχε στην Αρχαία Ελλάδα, συμβολισμένη με την κυριαρχία της νέας τάξης των θεών υπό το Δία.

zombi foto2

Η τιμωρία του ανθρώπου δικαιολογείται απόλυτα αν κοιτάξουμε με πολύ μεγάλη προσοχή, διεισδυτική και αναλυτική ματιά την κοινωνική δομή στην οποία αναφέρεται η αφήγηση που εξετάζουμε. Ο άνθρωπος θα πρέπει να τιμωρηθεί γιατί έχει παραβατική συμπεριφορά. Ίσως γιατί έχει παραβεί κάποιους άγραφους κανόνες και κινδυνεύει να χαθεί η ισορροπία της κοινωνικής τάξης. Ο αφηγητής μας δείχνει, με υπερβολή, αυτό τον κίνδυνο, σε βαθμό σχεδόν υπερφυσικό για τα μέτρα του ανθρώπου, δείχνοντάς του το μέγεθος του κακού που μπορεί να έρθει. Η λειτουργία αυτής της αφήγησης θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κάθαρση.

Αν χαράξουμε ένα αφηγηματικό διάνυσμα, από το θάνατο μέχρι την ανάπαυση της ψυχής στον Κάτω Κόσμο, κάπου στη μέση βρίσκεται η οντότητα που θα μπορούσε να περιγραφθεί σα «ζόμπι». Σε αυτή την κατάσταση η ψυχή του ανθρώπου έχει δύο λειτουργίες, είτε λειτουργεί εκδικητικά είτε καθαρκτικά. Και στη μία και στην άλλη περίπτωση έχουμε να κάνουμε με την πάλη του καλού εναντίον του κακού. Με αυτή την έννοια, μπορούμε να δούμε ότι τα ζόμπι εμπλέκονται σε αυτή τα μάχη, πριν ο ψυχοπομπός Ερμής να πάει την ψυχή στον Άδη.

Στις ταινίες του George Romero έχουμε ακριβώς αυτή τη λειτουργία. Στη «Νύχτα των ζωντανών νεκρών» (1968) βλέπουμε συνεχώς αυτή την πάλη, από την αρχή μέχρι το τέλος της ταινίας. Είναι δύσκολο να δεις που ακριβώς υπάρχει αυτή η παράβαση, αλλά στην αρχή έχουμε μια άσχημη συμπεριφορά στο ζευγάρι, ακόμη δεν ακούν την προτροπή να φύγουν, παραβιάζουν το άβατο αυτής της περιοχής. Στη συνέχεια, οι παραβατικές συμπεριφορές είναι πολλές, οι τιμωρίες είναι άμεσες και η δύναμη των ζωντανών-νεκρών γίνεται όλο και μεγαλύτερη. Στη «Γη των ζωντανών νεκρών» (2005) έχουμε μια πολύ σημαντική εξέλιξη: εδώ τα ζόμπι αποκτούν επιλογή των δυνατοτήτων και τα κριτήρια είναι ταξικά. Οι ζωντανοί για πρώτη φορά συμμαχούν με τα ζόμπι για να ανατρέψουν μια κοινωνική κατάσταση. Σε αυτή την περίπτωση έχουμε μια επαναστατική ανατροπή που θα σημασιοδοτηθεί με την απόκοσμη δύναμη των ζωντανών-νεκρών.

Στο «Κακό», του Γιώργου Νούσσια, έχουμε την ασέβεια των εισβολέων στο σπήλαιο. Αυτό θα φέρει την προσβολή τους από τα ζόμπι και την επιδρομή πλέον όλων σε μια Αθήνα που δε σταματά να δείχνει τις παραβατικές συμπεριφορές της σε αυτούς που την κατοικούν. Αυτή η ταινία θέλει να σατιρίζει τόσο κοινωνικές καταστάσεις όσο και «φτηνές» ταινίες, με αυτή τη θεματολογία, που θέλουν να μιλάνε για τη μυθολογία των ζόμπι.

Αυτό που θα πρέπει να δούμε είναι ότι τα ζόμπι, σε όλες τις ταινίες που θέλουν να ασχοληθούν σοβαρά με αυτό το θέμα, δεν είναι παρά αυτές οι δυνάμεις που φέρνουν τον εξαγνισμό στη ζωή του ανθρώπου, δείχνουν ποιος είναι ενάρετος και ποιος αξίζει να διατηρηθεί στη ζωή. Μπορούμε έτσι να απαλλάξουμε αυτές τις ταινίες από την κακή τους φήμη και να τους δώσουμε μια άλλη διάσταση.

Γιάννης Φραγκούλης

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Συστήνουμε την έκδοση της «Περί ποιητικής» από τις εκδόσεις Εστία, μετάφραση και σχόλια των Σίμου Μενάρδου και Ι. Συκουτρή, Αθήνα 1997.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: