Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΜΝΗΜΗ

7 Ιον.

Το κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ, όπως η φωτογραφία και κάθε οπτικοακουστικό έργο, δεν προσπαθεί παρά να καταγράψει γεγονότα συμπεριφορές, να λειτουργήσει σα μια δεξαμενή μνήμης που, πολύ πιθανόν, να χρησιμέψει στην καταγραφή της πραγματικότητας για τους ενεργούς πολίτες ή τους ιστορικούς του μέλλοντος.

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΩΝΤΑΣ ΤΗ ΜΝΗΜΗ

Οι ταινίες που προβλήθηκαν σε αυτό το τμήμα του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, «Η καταγραφή της μνήμης», είχαν ένα κοινό στοιχείο: η αφήγηση επεκτεινόταν από το κλασικό προς το τηλεοπτικό σημείο. Με άλλα λόγια οι αφηγήσεις αυτών των ιστοριών είχαν είτε την κλασική μορφή είτε τη σπονδυλωτή των τηλεοπτικών ταινιών που έχουν την υφή ενός καλοστημένου ρεπορτάζ.

Θα αναφέρουμε κάποια παραδείγματα. Η ταινία του Cedric Condom, «Το νησί των κανιβάλων» («Cannibal island»), 2010, Γαλλία, αφηγείται ένα πολύ δυνατό θέμα. Μια κοινωνία 6.000 ατόμων, σε ένα νησί, σε έναν ποταμό της Σιβηρίας, έχει αφεθεί στην τύχη της, λόγω του ότι τους είχε κυνηγήσει η εξουσία το 1933. Χωρίς τρόφιμα είναι αναγκασμένοι να περάσουν δύσκολα, τελικά έχουν μόνο μια επιλογή: να φάνε ο ένας τον άλλο. Αν το θέμα είναι δυνατό, η ένταση, η συναισθηματική φόρτιση και η εμπλοκή του θεατή κόβονται από την έλλειψη του στοιχείου της αμφισβήτησης που θα ανοίξει ένα παράθυρο στη φαντασία.

Με τον ίδιο τρόπο σπάει η δύναμη της ιστορίας των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, στην ταινία του Βασίλη Λουλέ, «Φιλιά εις τα παιδιά», 2011, Ελλάδα. Το ντοκουμέντο παρουσιάζεται στεγνά όπως θα ήταν ένα ρεπορτάζ σε μια εφημερίδα ή στην τηλεόραση, νομίζεις ότι ο δημιουργός δεν έχει εμπλακεί στη δημιουργία της ταινίας όπως ο συγγραφέας ενός μυθιστορήματος.

Οι εξόριστοι Χιλιανοί

Από αυτό τον γενικό κανόνα ξεφεύγουν κάποιες ταινίες. Λίγο η δουλειά του Σταύρου Στρατηγάκου, «Κλείσε τα μάτια για να δεις», 2009, Ελλάδα. Εδώ έχουμε την ιστορία των πρώτων χρόνων του ελληνικού ραδιοφώνου. Το θέμα από μόνο του απαιτεί τη φαντασία του θεατή να ενεργοποιηθεί, αυτή είναι άλλωστε και η γοητεία του ραδιοφώνου. Σε κάποια σημεία η ταινία αφήνει τη φαντασία να αναπτυχθεί. Αντίθετα, σε περισσότερα σημεία το φαντασιακό υπερισχύει, στην ταινία «Το σπίτι των Χιλιανών» («The Chilean building»), 2010, Χιλή-Γαλλία-Ολλανδία-Κούβα, της Macarena Aguilo. Έχουμε την προσωπική ιστορία της σκηνοθέτιδας που έζησε με «κοινωνικούς γονείς», αφού οι πραγματικοί γονείς της την άφησαν στην Κούβα, για λόγους ασφαλείας, όταν επέστρεψαν πίσω στη Χιλή, για να βοηθήσουν τους συντρόφους τους στην πάλη ενάντια στη δικτατορία. Οι φωτογραφίες, η απόσταση του προφορικού λόγου, συνεντεύξεις, και του οπτικού, φωτογραφίες και ντοκουμέντα, δημιουργούν μια κάποια απόσταση που αφήνει χώρο στη δημιουργία μιας ιδεολογικής θέσης από το θεατή.

Θα κλείσουμε την αναφορά μας σε αυτό το τμήμα με τρεις ταινίες. Η Robin Hessman θα κάνει την ταινία «Η δική μου περεστρόικα» («My perestroika»), 2010, ΗΠΑ-Μεγάλη Βρετανία. Εδώ παρατίθενται οι ιστορίες των παιδιών που μεγάλωσαν μέσα από τις αλλαγές από το καθεστώς της Σοβιετικής Ένωσης μέχρι το σημερινό σχεδόν καπιταλιστικό της χαρακτήρα. Τα μέρη που η φαντασία μπορεί να αναπτυχθεί είναι αυτά που γίνεται το πισωγύρισμα του χρόνου, αλλά δεν είναι αρκετά για να αναπτυχθεί η μυθοπλασία.

Οι άλλες δύο ταινίες έχουν ένα κοινό θέμα: τον πόλεμο και την εκμετάλλευση, των ατόμων που έχουν χαθεί, από την εξουσία, για να δημιουργηθεί ένα ψεύτικο έπος που θα μεγαλώσει τη δύναμη για δράση της μάζας. Κοινές ιστορίες: Η πρώτη αφορά σε ένα Ρώσο που πέθανε στην Τσετσενία και πολύ γρήγορα ανακηρύχθηκε σε άγιο. Η εξουσία και η μάνα του φαίνεται να κερδίζουν από αυτή την ιστορία. Η ταινία, «Ο νέος άγιος» («The new saint»), 2010, Ολλανδία-Βέλγιο, του Allard Detiger, έχει δυνατό θέμα, όμως το πνίγει στο ρεπορταζιακό λόγο. Η δεύτερη, «Η ιστορία του Πατ Τίλμαν» («The Tillman story»), 2010, ΗΠΑ, του Amir Bar-Lev, έχει να κάνει με έναν, πάλι, στρατιωτικό ήρωα και εδώ έχουμε τη προπαγάνδα από την αμερικάνικη εξουσία που βεβηλώνει το νεκρό, όμως η μητέρα του αντιστέκεται και ξεσκεπάζει την όλη απάτη. Πολύ ενδιαφέρον ντοκουμέντο που φτάνει στα όρια να ξυπνάει τις συνειδήσεις.

ΟΙ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Ο άνθρωπος χαράζει μια πορεία μέσα στην ιστορία, με αυτό τον τρόπο γράφεται η ιστορία για νικητές και ηττημένους. Στο τμήμα του Φεστιβάλ «Πορτρέτα: ανθρώπινες διαδρομές» έχουμε ένα δείγμα αυτής ακριβώς της πορείας του ανθρώπου είτε μοναχική είναι αυτή είτε συλλογική. Ξεχωρίσαμε τρεις ταινίες, οι δύο από αυτές ρουμάνικες που μας δείχνουν την πολύ μεγάλη δύναμη που έχει ο ρουμανικός κινηματογράφος.

Μια τανία φτιαγμένη στο μοντάζ για τον Τσαουσέσκου

Ο Andrei Urija θα φέρει την ταινία «Η αυτοβιογραφία του Νικολάε Τσαοισέσκου» («The autobiography of Nicolae Ceausescu»), 2010, Ρουμανία. Είναι πολύ χαρακτηριστικό το απόσπασμα που παραθέτει ο ίδιος ο σκηνοθέτης στον κατάλογο: «Εντέλει, ένας δικτάτορας είναι απλά ένας καλλιτέχνης που έχει τη δυνατότητα να κάνει πράξη τον εγωισμό του. Είναι ζήτημα αισθητικού κριτηρίου το αν θα γίνει Μποντλέρ ή Μπολιντινεάνου, Λουδοβίκος ο 16ος ή Νικολάε Τσαουσέσκου». Η ρήση αυτή του Αντρέι Ουζίκα είναι χαρακτηριστική. Μπαίνει βαθιά στο θέμα του τι είναι στην κυριολεξία ένας δικτάτορας. Ο σκηνοθέτης φτάνει στον πυρήνα του θέματος, καταφέρνει να ξεχωρίσει αυτές τις γραμμές που δείχνουν τη σπουδαιότητα του ανθρώπου που διοικεί, ακόμα και με απολυταρχικό τρόπο, μια κοινωνία και αποφασίζει να μεταφράσει το λόγο του σε εικονικό, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά και μόνο αποσπάσματα από επίκαιρα για να κάνει την ταινία του.

Όλη η ταινία έγινε στο μοντάζ, το οποίο έκανε ο Dana Bunescu, με την καθοδήγηση του σκηνοθέτη. Αποδίδεται έτσι η ένταση των στιγμών της ιστορίας με ένα πολύ «σφιχτό» μοντάζ, με έντονο ρυθμό και με τέτοια παράθεση των γεγονότων που παράγουν ιδεολογική θέση, χρησιμοποιώντας τη θεωρία του διανοητικού μοντάζ του Αϊζενστάιν. Πολύ αξιόλογη ταινία, δεν κουράζει παρά τη μεγάλη της διάρκεια, 180΄, κάτι που θεωρείται καταστροφικό λόγω του ότι είναι αντιτηλεοπτικό, εδώ όμως αυτή η θεωρία διαψεύδεται.

Να πάμε στη ταινία της Anne Milne, «Ο δρόμος της Μαρίας» («Maria’s way»), 2009, Σκοτία. Εδώ έχουμε μια πολύ απλή κινηματογράφηση, σημεία από τη ζωή της Μαρίας που κάθεται σε έναν πρόχειρο πάγκο, προσκαλεί τους προσκυνητές για να γνωριστούν καλύτερα, οι οποίοι κάνουν ένα βιωματικό οδοιπορικό. Η πολύ απλή κινηματογράφηση μας δείχνει δύο πράγματα: τη ζωή και το χαρακτήρα της Μαρίας, όπως και το πορτρέτο του σύγχρονου προσκυνητή. Η απλή καταγραφή της πραγματικότητας μας βάζει μέσα στο θέμα και μας αφήνει να διαμορφώσουμε εμείς την άποψή μας.

Ο Visa Koiso-Kanttila, από τη Φινλανδία, θα κάνει την έβδομη ταινία του, «Πορτρέτο ενός άντρα» («Portrait of a man»), 2010, Φινλανδία, για να μας μιλήσει για τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ένας σαραντάχρονος. Αυτά συνοψίζονται ως εξής: αλκοόλ, πατρότητα, επιθυμία για αγάπη, θέληση για μια καλύτερη ζωή. Ο σκηνοθέτης βάζει μέσα σε αυτή την αφήγηση το ίδιο του τον εαυτό και ολοκληρώνει έτσι μια προσωπική αφήγηση, δίνοντάς της αυτό το μεγαλείο του παγκόσμιου που βγαίνει από τις αναγωγές του μικρού και τοπικού όταν αναφέρονται σε θέματα παγκόσμιας τάξης.

Κλείνουμε την αναφορά σε αυτό το τμήμα με την ταινία του Alexander Nanau, «Ο κόσμος σύμφωνα με τον Ίον Μπ.» («The world according to Ion B.»), 2009, Ρουμανία. Παρακολουθούμε τη ζωή του Ίον Μπ., ο οποίος μόλις έχει αναγνωριστεί ως σημαντικός καλλιτέχνης στη Ρουμανία. Έκανε τα δικά του κολάζ που τα ονόμαζε «οι ταινίες μου», αφού από πάντα ήθελε να γίνει σκηνοθέτης. Με πολύ απλό τρόπο ο Nanau κινηματογραφεί τον καλλιτέχνη έτσι όπως ζούσε, κάτι που είναι μια δραματοποιημένη παρέμβαση, το πώς ζει τώρα και, τελικά, πως δημιουργεί. Οι παράλληλες διαδρομές της ζωής του μας αποδίδουν, χωρίς επιπλέον αφήγηση, το μέγεθος της καλλιτεχνικής αξίας του. Πίσω από όλα αυτά υπάρχει η Ρουμανία, με τη μορφή ενός ιδεολογικού τοπίου. Έτσι μπορούμε να έχουμε μια γενική εικόνα της ρουμανικής ιστορίας, ως ένα πεδίο ανταλλαγής απόψεων και, τελικά, ως διαμόρφωση της πραγματικότητας, μέσα από τη διαρκή μετάλλαξη των ιδεών και των συνειδήσεων.

ΠΕΡΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

Στο τμήμα του Φεστιβάλ «Κοινωνία και περιβάλλον» έχουμε την ευκαιρία να δούμε εικόνες καταγραφής της κοινωνίας που ζούμε και του περιβάλλοντος που διαμορφώνεται με τις παρεμβάσεις του ανθρώπου. Σχεδόν όλες οι ταινίες έμοιαζαν, στην καλύτερη περίπτωση, με ένα καλοστημένο τηλεοπτικό ρεπορτάζ.

Θα αναφερθούμε μόνο σε δύο ταινίες που μας κέντρισαν το ενδιαφέρον και αισθητικά. Η ταινία «Κοντά στον ουρανό» («Close to heaven»), 2010, Γερμανία-Ρουμανία, είναι μια απλή καταγραφή της ζωής ενός βοσκού στα βουνά της Ρουμανίας. Αυτό όμως το απλό μας δημιουργεί την εικόνα ενός μεγαλειώδους και παγκόσμιου, αφού αυτή η ζωή είναι κοινή στους βοσκούς και σε άλλες χώρες. Στις μικρές στιγμές του όμως βλέπουμε αυτό το μεγαλείο της επαφής του ανθρώπου με τη φύση. Εκεί η αφήγηση απογειώνεται και φτάνουμε στα όρια της ποίησης.

Περί επεμβάσεων στο περιβάλλον

Η Σοφία Τζαβέλα θα κάνει στη Βουλγαρία την ταινία «Ξενοδοχείο ο Παράδεισος» («Paradise hotel»), 2010. Με πολύ σεβασμό κινηματογραφεί τη ζωή των τσιγγάνων στα περίχωρα μιας επαρχιακής πόλης της Βουλγαρίας. Ο μπρουτάλ τρόπος διαβίωσής τους και η ανεμελιά είναι τα κυριότερα χαρακτηριστικά που μας δείχνουν μια ξένη προς εμάς ζωή. Η πολυκατοικία, την οποία βλέπουμε από μακριά, σχεδόν ερείπιο και ο τρόπος που ζούνε, μας μεταφέρουν σε ένα σουρεαλιστικό τοπίο, το οποίο, όμως, είναι δίπλα μας. Αυτός ο σουρεαλισμός που συμβιώνει με το ρεαλισμό δίνει δύναμη στην ταινία και την κάνει ένα ποίημα για τη ζωή των τσιγγάνων.

Γιάννης Φραγκούλης

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: